ماجرای جنجالی اتصال دو سفارت‌خانه مهم در تهران با یک تونل زیرزمینی!

به گزارش زی‌سان اخیرا پیدا شدن یک تونل 5 کیلومتری در زیر بازار تهران فضای رسانه‌ای کشور را در بر گرفت و عجیب بودن ماجرا زمانی است که گزارش شده فرآیند حفر این تونل‌ها از حدود ده سال پیش در حال انجام است و کسی در این مورد چیزی نمی‌گفت یا شاید هم کسی نفهمید. البته ناگفته نماند  که این شایعه مدت‌ها بود دهان به دهان می‌چرخید اما ظاهرا کسی توجهی به این ماجرا نمی‌کرد. الان کار به جایی رسیده که بخش‌های بسیاری از بازار بزرگ تهران به دلیل وجود همین تونل‌ها ناایمن شده و احتمال فروریزش وجود دارد.

به گزارش زی‌سان، طبق توضیحات شهردار منطقه ۱۲، حفاری و پی‌کنی غیرمجاز در زیر سه سرای مهم بازار بزرگ تهران سرای آزادی، نادری و زیبا  انجام شده؛ محدوده‌ای که روزانه محل فعالیت حدود سه هزار نفر از کسبه و کارگران است. به گفته او، هدف از این حفاری‌ها ایجاد یک طبقه غیرمجاز در زیر زمین بوده؛ اقدامی که حتی در برخی موارد بدون رضایت کامل مالکان انجام شده است.

اما ماجرا صرفا به وجود تونل زیرزمینی بازار بزرگ خلاصه نمی‌شود بلکه حفر تونل‌ها قدمتی به تاریخ ایران دارد و در جاهای مختلف فرآیند حفر تونل انجام می‌گرفته از جمله در ساختمان‌های دیپلماتیک و سفارت‌خانه‌ها. فضاهای زیرزمینی در ساختمان‌های دیپلماتیک همواره نقش مهمی در تدابیر امنیتی و عملیاتی سفارت‌خانه‌ها داشته‌اند. در تهران، به ویژه در خیابان فردوسی که بسیاری از سفارتخانه‌های اروپایی قرار داشتند، این زیرساخت‌ها علاوه بر کارکرد حفاظتی، جلوه‌ای از معماری هوشمندانه و حساسیت دیپلماتیک دوره های را نشان می‌دهند. در این نوشته، به بررسی سابقه فضاهای زیرزمینی در سفارت‌ها و نقش احتمالی آن‌ها پرداخته می‌شود. 

فضاهای زیرزمینی و اهمیت آن‌ها

به گزارش زی‌سان، در ساختمان‌های دیپلماتیک، فضاهای زیرزمینی معمولاً شامل پناهگاه‌ها، انبارها و تأسیسات فنی هستند. این فضاها در مواقع بحرانی امکان انزوا، حفاظت از اسناد حساس و فعالیت‌های پشتیبانی را فراهم می‌کردند. در بسیاری از کشورهای جهان، طراحی چنین فضاهایی از اوایل قرن بیستم رواج یافت و تهران نیز از این قاعده مستثنی نبود. ساختمان‌های سفارت در تهران، به ویژه در مرکز شهر، اغلب دارای زیرزمین‌های حفاظتی و فنی بودند که کارکردی فراتر از استفاده روزمره ساختمان داشتند.

تاریخچه سفارت‌های آلمان و ترکیه در تهران

 سفارت آلمان در تهران یکی از قدیمی‌ترین نمایندگی‌های دیپلماتیک غربی است و ساختمان آن در خیابان فردوسی قرار دارد. این ساختمان طی دهه‌های مختلف بازسازی و نوسازی شده و همواره مرکز فعالیت‌های دیپلماتیک و کنسولی بوده است.

سفارت ترکیه نیز در همسایگی سفارت آلمان واقع شده و حضور آن در خیابان فردوسی قدمتی تاریخی دارد. به گفته بسیاری از منابع معتبر ایرانی تاریخچه تأسیس این سفارتخانه به سال 1851 میلادی باز می‌گردد. درصورتی‌که اولین سفیر دائمی این کشور در تهران اسد افندی در سال 1835 معرفی شد.

فضاهای زیرزمینی در دوره پهلوی دوم

در دوره پهلوی دوم،  تهران  قدیم وارد مرحله جدیدی از مدرنیزاسیون شد و توجه به امنیت ساختمان‌های دولتی و دیپلماتیک افزایش یافت. بسیاری از ساختمان‌ها دارای زیرزمین‌های پناهگاهی، انبار و تاسیسات فنی بودند تا در شرایط بحرانی، حفاظت از افراد و اسناد حساس امکان‌پذیر باشد. یکی از این امکان ادعا شده تونل زیرزمینی بین سفارت ترکیه و آلمان است.

اطلاعات دقیقی درباره وجود تونل رسمی بین سفارت ترکیه و سفارت آلمان منتشر نشده و این موضوع بیشتر در روایت‌های شفاهی مشاهده می‌شود. به عنوان مثال طی سال‌های پیش خبرنگار فرانکفورتر آلگماینه از وجود یک تونل زیرزمینی خبر داد که دو سفارت ترکیه و و آلمان را که در مجاورت همدیگر بودند به یکدیگر وصل می‌کرد.

اگر چه با وجود نزدیکی فیزیکی ساختمان‌های سفارت آلمان و ترکیه، هیچ سند تاریخی رسمی و معتبر وجود ندارد که ساخت یک تونل زیرزمینی بین این دو سفارت را تأیید کند.

«ادو اولفکات» خبرنگار روزنامه آلمانی «فرانکفورتر آلگماینه» در زمان جنگ ایران و عراق، خبرنگار اعزامی این روزنامه به مناطق جنگی عراق بود و اطلاعات و اسناد مهمی نیز درباره حمایت‌های آلمان از صدام جمع‌آوری کرده است. وی در کتاب خود به نام «خبرنگاری فروخته‌شده» اسامی خبرنگارانی را افشا کرد که در شبکه‌های اطلاعاتی غربی و به خصوص آمریکایی فعالیت می‌کردند و وظیفه حمایت رسانه‌ای از واشنگتن را دارند.

وی همچنین در گفتگویی با مشرق افشا کرد که بسیاری از خبرنگاران روزنامه‌های معتبر دنیا همزمان به صورت غیرمستقیم برای نهادهای اطلاعاتی غربی کار می‌کردند و اطلاعات را انتقال می‌دادند. در همین رابطه وی در خلال صحبت‌هایش درباره ارتباط تسلیحات شیمیایی صدام حسین با کشور آلمان به وجود تونل‌های زیرزمینی بین سفارت‌های خارجی در تهران نیز اشاره می‌کند.

وی می‌گوید: «در خیابان فردوسی تهران، پلاک 345، سفارت آلمان قرار دارد. ساختمان کناری این سفارت، سفارت ترکیه است. وقتی برای کارهای امنیتی به سفارت آلمان مراجعه می‌کنید، بعد از چندبار مراجعه، به شما می‌گویند دیگر از ورودی سفارت آلمان وارد نشوید، بلکه از سفارت ترکیه وارد شوید. وقتی وارد سفارت ترکیه می‌شوید، یک تونل زیرزمینی را به شما نشان می‌دهند که این سفارت را به سفارت آلمان وصل می‌کند. این تونل را فکر می‌کنم در زمان شاه ساختند، من خودم هم از این تونل عبور کرده‌ام».

وی در ادامه می‌گوید «‌به این ترتیب نهادهای اطلاعاتی از سفارت ترکیه استفاده می‌کنند تا توجه کسی را به خود جلب نکنند و وقتی مردم در خیابان عبور می‌کنند، فکر می‌کنند که این افراد به سفارت ترکیه رفته‌اند. سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا هم وقتی یکی از مأموران آمریکایی را دنبال می‌کنند، به او می‌گویند تا از همین تونل زیرزمینی استفاده کنند تا از یک ساختمان به ساختمان دیگر فرار کنند».

به هر حال، امکان وجود مسیرهای فرعی یا فضاهای زیرزمینی مشترک در ساختمان‌های دیپلماتیک غیرقابل انکار است و می‌تواند بخشی از تدابیر امنیتی و عملیاتی آن زمان باشد.

فضاهای زیرزمینی در ساختمان‌های دیپلماتیک تهران، بخش مهمی از طراحی امنیتی و معماری هوشمندانه بودند. ساختمان‌های سفارت آلمان و ترکیه در خیابان فردوسی از جمله نمونه‌های شاخص این معماری محسوب می‌شوند. با وجود اینکه وجود یک تونل زیرزمینی مشخص و رسمی بین این دو سفارت هنوز تأیید نشده است، روایت‌های شفاهی و سابقه معماری زیرزمینی نشان می‌دهند که این منطقه از تهران همواره دارای اهمیت ویژه در زمینه تدابیر حفاظتی و دیپلماتیک بوده است.